"Mendimi më i mirë për veten"

    Mënyrat e formimit të mendimeve të ndryshme janë të gjitha të veçanta  dhe gjithmonë kanë të bëjnë, në radhë të parë, me fortësinë e lidhjeve me realitetin dhe informimin.

    Një i njohuri im flet për shkallën e pavarësisë së të menduarit, dhe mua më vjen ndërmend llastika e brekëve të një njeriu të sotëm normal (mendimi i tij është elastik poaqsa llastika e brekëve të personit më bythëmadh brenda shoqërisë ku ky gjallon). E përfytyroj këtë, të themi burrë, njeri të zakonshëm, me një punë, familje dhe shëndet normal. Ngjit shkallët e pallatit të tij me shpejtësi marramendëse dhe hyn në shtëpi gati duke shqyer derën. Zbërthen me ngut pantallonat në sy të familjarëve të shtangur, nxiton drejt tualetit dhe rrëmben me vete gazetat mbi tryezë, të sapolexuara nga gruaja e vet (diku kam dëgjuar apo kam parë në ëndërr që mendimet e mira vijnë gjithmonë në hale). Fillon të kryejë një nga proceset fiziologjike më të shpeshta të njerëzimit duke ushqyer minjtë e kateve përdhese me pjesën më të ndyrë që nxjerr nga vetja. Në mes të rënkimeve çliruese, u hedh një sy shkarazi copave të gazetave të mbledhura shuk dhe i hap. Aty informohet, thjesht informohet, madje shumë shpejt duke tundur kokën në shenjë pohimi në mes të rënkimeve. Dhe i mbush mendjen vetes se është njeri shumë i zgjuar; truri i tij i thith shpejt ato që shkruhen në gazetë, bashkë me lëvdatat e të shoqes (që shkon me komshiun) për zgjuarsinë e vet.

   Pasi i ka zbrazur mirë të brendshmet e veta, bëhet gati të pastrojë atë pjesë të trupit, e cila te shumë njerëz, përfshi edhe personazhin tonë, është e lidhur drejtpërdrejt me trurin. Prandaj dhe mendimet e tij, nga cilado vrimë e trupit që t'i dalin, mbajnë erë ushqim minjsh. Por menjëherë ndërron mendje, pasi gazetat janë materiale frytdhënëse edhe për gruan e fëmijët e vet (dhe ata të komshies), të cilët s'i kanë lexuar ende. Kështu që i fut në xhep dhe i rijep llastikës së brekëve gjerësinë e prapanicës. Merr frymë thellë dhe del nga tualeti ballëlartë e më i zgjuar akoma, gati për t'u dhënë kumtin pasardhësve të vet, të cilët i thërrasin të gjithë me një gojë, madje duke ulëritur, të kthehet mbrapa, të lajë mirë WC dhe të mbyllë derën...

   Një personazh tjetër, që si i mëparshmmi mund të jetë person real, është nga ata njerëz që ngjajnë me njëri-tjetrin (këtë e kam njohur vetë). Ai i ka mbushur mendjen vetes (i vetëm !) që është njeri shumë i zgjuar, ironik,  i pakapshëm dhe poet (!). Ky personazh-njeri e kalon kohën duke u masturbuar, ngaqë sipas tij nuk ka gjallesë tjetër të denjë për të. Duke medituar për përmasat e pazakonta të të menduarit të tij dhe se sa larg i shkon mendimi, ai ndjen keqardhje për mua e për të tjerët si mua. Më rreh shpatullat me dashamirësi prej trapi dhe tund kokën e palarë, ngadalë se i rëndon shumë, duke u shtrënguar të lëshojë vështrime si një zot i vërtetë, të cilin vetëm fati i keq e ka flakur në planetin tonë. Atëherë më erren sytë dhe bëhem gati ta kafshoj (po ku ?), pastaj ta mbyt, ngaqë ai nuk mund t'i kuptojë shpotitë e mia. Do t'u bëja shërbimin më të madh sistemit diellor dhe bimëve (për oksigjenin e harxhuar kot nga ky), kurse shoqëria do të më fuste në burg, kështu që e shoh të udhës më mirë të largohem prej tij dhe ia nxjerr inatin qenit të parë që më del përpara...

   I treti jam unë vetë. Më vjen inat pse kam lindur këto kohë, këtu dhe kështu, ose më mirë, për siguri, të mos ishin njohur fare edhe stërgjyshërit e mi. Të paktën të isha budalla; do të vrisja mendjen vetëm si të ushqehesha, të përdorja televizorin, celularin, dhe ndonjë gjë tjetër "të rëndësishme". Megjithatë, mundohem ta mbaj të lirë mendimin, qoftë edhe nga një mendim tjetër i imi. Ndonjëherë kam frikë edhe të mendoj nga shqetësimi se dikush, Natyra, Zoti, jashtëtokësorët etj, mund të më lexojnë mendimin...

   Ulem me të dashurën time dhe pijmë nga një gotë, ajo më ndihmon të zgjedh pijet më të mira, duke shtyrë heshtjen që shkakton urrejtja e të dyve për njerëz-personazhe të tillë. Tani po e mbyll se nuk më lënë nervat të mendoj i qetë për gjallesa të tilla, të cilat edhe mendimin për vete nuk e kanë të vetin.                                                                            

“Shqiptarët, mollët dhe zoti (Zoti)

   Zoti, apo dikush ose diçka që është zot tanipërtani, u dha shqiptarëve dy mollë dhe u tha të mos i kafshonin, as njërën as tjetrën. Shqiptarët (thanë me vete: kujt do t’ia fusë ky?!) kafshuan njërën dhe, pa e kapërdirë e provuar mirë shijen e saj, kafshuan edhe tjetrën : një shije që s’mund të thuash e ëmbël, as e thartë as e hidhur (në fakt më shumë e hidhur), diçka tepër e përzjerë dhe e pakuptueshme, sidomos për shqiptarin. Sigurisht, reagimi normal i çdo njeriu të këtij planeti ku jetojmë do të ishte një flakje molle përtokë (për të mos thënë heqja e pjesës së kalbur, për të shpëtuar mollën ose mollët) ose një kuriozitet tipik shqiptar për të parë çfarë e shkaktoi këtë shije te mollët dhe për heqjen e cipave të tyre. Shqiptarëve po u mbushet mendja ditaditës se Zoti ua dha mollët, copë dy, dhe atë që thotë Zoti, e bën! Një pjesë e dyshimit, shfryrjes së inatit, vëmendjes, sharjeve etj, po zhvendoset nga mollët (gjithmonë copë dy) te Zoti ose dikush apo diçka që është zot tanipërtani.

   Ndërkohë dhjetë urdhëresat janë po ato, me ndryshime të vogla, aq të vogla sa mezi duken: edhe nëqoftëse kafshohen mollët duhen kafshuar të dyja njëherësh, qofshin ato njëra shumë e mirë, tjetra krejt e kalbur. Copë dy...të dyja njëherësh...shije gjithmonë e njëjtë.

   Kur me shqiptarët tallet edhe Zoti ose dikush apo diçka që është zot tanipërtani, nuk ka sesi të mos tallen edhe ëngjëjt, ose më mirë ata që mbajnë fytyra të tilla, s’ka sesi të mos tallen edhe shqiptarët me veten e tyre, trishtueshëm si gjithmonë  me një shpresë të vogël se shakaja e madhe për ta (e vogël për Zotin e madh, bashkë me ëngjëjt e mollët, me sojin e sorollopin e vet) do të mbarojë shpejt, dhe se më në fund, “ata nga më të lashtët”, do të pushojnë së qeni aktorë absurdë të një drame absurde. Kjo duhet t’i ndihmojë të formojnë një mendim të qartë për veten e tyre dhe të ndërgjegjësohen se nuk janë as më lart e as më poshtë të tjerëve, të cilët, edhe duke e lavdëruar apo sharë Zotin, nuk kanë pritur mollë nga qielli, as copë dy, as një. Kanë mbajtur kokat dhe fytyrat ulur drejt tokës, duke gërmuar aty për t’i mbjellë vetë mollët e tyre. Tani ata kanë aq shumë nga këto mollë, sa u japin edhe shqiptarëve duke ua hedhur nga qielli, sepse andej është drejtuar fytyra e shqiptarëve, duke pritur mbase (brenda mundësive) edhe ndonjë gjë tjetër.  1997

Ese për mendimet dhe ndjenjat që mund të ngjallë fytyra dhe kuptimi që i jep fjalës qen dikush që mendon se qeni është kafsha më besnike e njeriut

Megjithëse qeni është kafsha më besnike e njeriut, këtij të dytit i erren sytë kur e emërtojnë si të parin. Në fakt, varet nga situata kur bëhet ky lloj përcaktimi, krahasimi ose ofendimi etj., dhe nga zgjuarsia e shenjuesit dhe të shënuarit. Puna e besnikërisë është diçka tjetër.

Dy njerëz shajnë njëri-tjetrin ‘’qen’’ nga një trotuar në tjetrin njëkohësisht dhe kuptohet që janë të dy pak të zgjuar (njëlloj me njëri-tjetrin). Në qoftë se i shtojnë nga mbrapa ‘’i zgjebosur’’ harrojnë se edhe ata mund t’i vizitojë zgjebja shumë natyrshëm.

Nëse njëri prej këtyre dy njerëzve do të ishte shumë më i zgjuar se tjetri, do të ishte i pari që do të thirrrej qen dhe nuk do të kthente menjëherë përgjigje, por do të mendohej një çast, të zgjatur për veten dhe të shkurtër për tjetrin. Do të ndërmendte njëherë të gjithë llojet dhe racat e qenve me të cilët mund të krahasohej (një njeri i zgjuar dhe i varfër do të zgjidhte të ishte një qen shtëpie i tredhur që do të hante çokollata dhe salçiçe). Sikur të ishte një qen rrugësh i vërtetë, i lirë, i pazot dhe pa nevojën për të qenë besnik i dikujt që të mbijetojë, do të kishte të njëjtat shanse për të zgjedhur dhe për t’u ruajtur nga armiqtë e shumtë njësoj si ai njeriu i zgjuar, por i varfër. Çdo lloj tjetër qeni të ishte do të shihte vetëm bardh e zi dhe do ta kishte një zot, të cilit do t’i qëndronte besnik, sepse është në natyrën e tij (qenit) që të jetë i tillë (besnik) dhe të përshtatet (të mos harrojmë kohën kur njeriu dhe qeni akoma nuk bashkëjetonin, këtu qeni merr edhe nga i ati; kur thuhet përshembull “qen bir qeni!’’).

Në qoftë se njeriu (ky njeri) do të zgjidhte të ishte një qen i tërbuar dhe të kafshonte, përveçse njeriut tjetër në trotuarin përballë, edhe të zotin (duke ia futur sa krahu dhe zhgënjyer këtë të fundit për besnikërinë e vet, por dhe duke e tërbuar pastaj), do të mendohej akoma më shumë, sepse ai e di mirë se qentë e tërbuar gjithmonë i vrasin (shoqëria i merr masat mirë për raste të tilla).

Njeriu nuk përgjigjet, por buzëqesh me ironi dhe vazhdon rrugën e vet (duke mos menduar për llojet e tjera të qenve: të cirkut, me morra, ata që të zotët i quajnë fëmijë dhe i ledhatojnë për t’i hequr mërzinë vetes, qentë që përdoren për...etj.) as për kafshët e tjera si: urithi, zhaba, koala etj. Gëlltit gatishmërinë e vet për të rrahur njerëz e qen bashkë, besnikë e të mërzitur. Mëton se njeriu së pari duhet të braktisë shtrigërinë, pastaj i thotë vetes me zë të ulët: ‘’Unë nuk dua të bëhem zot qensh, as të kem një të tillë zot, prandaj po i flak surratit ekzistencën time këtij universi qensh!’’.

(Ai që e quajti qen kënaqet për “fitoren’’ dhe baret drejt shtëpisë të luajë me qentë dhe fëmijët e vet…) 

Njëherëenjëkohë, kafsha më besnike e njeriut nuk ishte qeni, por vetë njeriu...

Në vend të një poezie që kërkon shpagim

...në fillim nuk mund të ketë kurrë një pse ose arsye keqdashëse, ashtu si gjithmonë dikush që shqipton pse-në mund të mendojë, pasi vetëm ashtu mund të kuptojë, sepse njerëzit që e kanë një arsye, aq sa kanë, të bazuar te një pse habitore apo ironike, aq ironi sa kanë, nuk mund të jenë kurrë të gatshëm për të qenë të duruar për çfarë mund të jetë në pritje për rrjedhur nga ndonjë gojë që respekton më shumë veshët, dhe, goja shtanget, tkurret, tmerrohet, ekranizohet si kllapë vetullore dhe ngrin, prandaj, për çfarë na duhet jeta atëherë, gjë që nuk dua t’ia fal kujt, më mirë e shes, madje shtrenjtë, më shumë se një gojë, së cilës i ngjiten dhëmbët e mashtruar nga ndonjë frut i pabërë mirë, buzët dhe gjuha përpiqen, por sytë sulmojnë trojet dhe tiparet e surratit psethënës, tmerrohen kur zaptojnë aq lehtë dhe hapin kapakun kafkor, nga ku ziejnë trutë si vezë të prishura në të thatë, shpërthyer dhunshëm nga mendimi i huaj i paftuar, dhe, që tmerri të mos zgjasë shumë, kërkojnë një pasqyrë për të gjetur një pse vetvetore, një kërkesë llogarie për besimin se mund të gjendet vetja jashtë ndonjë pasqyre ose brenda dikujt tjetër, dikujt që trutë e vet i ndërron me dyllë veshësh, një ndjekje telepatike e trojeve trunore për të mos humbur asgjë nga të mbeturit kokëfortë, që presin gjuhën të flejë duke marshuar larg, larg, larg...

Krijimi - tradhëti vetjake

Nuk di ku të vërtitem, kur përpiqem të mendoj se çfarë është krijimi,ose çka e karakterizon atë më shumë, pse-të dhe si-të e sendërtimit të tij, pasi spekulohet aq shumë kur flitet për të. I sigurt se nuk mund t’ia dal mbanë në këtë lloj përimtimi, them se është më mirë, të paktën të mëtoj çfarë nuk është ky proces, duke u nisur nga keqinterpretimi që i bëhet atij.

Unë nuk mendoj se krijimi është shkak i menjëhershëm, apo përkthim mendimesh hyjnore, të mbinatyrshme, apo kushediçfarë tjetër. Nuk di të tjerët,por unë gjatë krijimit, jepem pas rastësisë dhe kapem pas diçkaje që ndoshta askush tjetër nuk i afrohet. Kjo nuk ka të bëjë me nivelin e krijuesit, por me ndjesinë dhe përqasjen e tij ndaj letërsisë, e cila, në radhë të parë, duhet të respektohet si e paprekshme nga ata njerëz që quhen kritikë. Sepse krijimi është gjendja më e pambrojtur ndaj dogmave, teorive, analizave, shkollave, kritikëve, të shkolluarve me notat maksimale, të cilët kombinimin e disa frazave të stisura shumë shpesh, e quajnë edhe aftësi. Por edhe kryeredaktorët, redaktorët, profesorët e institucioneve, që marrin përsipër të ngjallin e kultivojnë kulturën letrare, përbëjnë një tjetër pengesë për krijimtarinë, duke ngulmuar të gjunjëzojnë publikisht mendësinë e lirë, atë mendësi që rrallë gjen forcë të mbetet e pavarur edhe nga vetë shkrimari.

Ai që krijon, ose duhet t’i bëjë të gjitha vetë dhe përsosmërisht, ose të mos e marrë fare mundimin, por të shkojë për frymëzim te Zoti, të bëhet kritik arti (nga inati që s’mund të bëhet dot viktimë fitimtare, nuk i mbetet veç të bëhet gjahtari skuth amator) ose të shkojë të mbyllet në ndonjë fakultet e të studiojë estetikën dhe historinë e artit. Krijuesi që nuk ka nevojë për këto, sigurisht që as nuk mirëpritet, në çdo kohë e vend të botës, ashtu siç ka ndodhur deri tani. Krijimi nuk mund të procedojë si një proces me të gjitha fazat e tij: mbarsjen, fillimin, kulmin e fundin. Ai që e ka krijimin brenda vetes, duket sikur ndihet krijues vetëm rastësisht në një çast të pafund, madje ai mund ta tejkalojë veten kur mbaron së shkruari qoftë edhe tre rrjeshta.

Megjithatë njerëzit përpiqen ta përfshijnë shkrimtarin në gjirin e shoqërisë shterpë me ligje të njohura e të vjetra, me shpirtra  e teori bardhë e zi dhe ta mësojnë si të përmirësohet, në krijimtari e në jetën e përditshme, t’i tregojnë se ku vihet presja, se ku e si hahet, kur qahet, qeshet, dhe më e bukura, ta mësojnë si të mbajë stilolapsin kur krijon. Çështja shtrohet: nëqoftëse ai zgjohet e ngrihet në këmbë, duke i ngjeshur grushtin surratit më të afërt që po i jep mend, shpëton, nëse jo, do të vazhdojë të mbajë veshët e gojën hapur dhe një ditë të bukur do të marrë stafetën, duke vazhduar ngrohjen e karrikeve të disa pervekritikëve. Çka do të thotë se, atyre që shkruajnë me gjak nëpër mure kështjellash u justifikohet madje edhe dhuna, që i karakterizon kur njerëzit u afrohen më shumë se ç’duhet. Ata kuptojnë se para së gjithash u duhet të mbrojnë krijimtaritë e tyre nga ngjyrimet dhe emërtimet që u japin disa njerëz, të cilët janë bindur se hyjnorja dhe fataliteti sendërtues janë pjesë e artit. 

Të tillë kohë po jetojmë; njerëzit janë shumë të ngathët mendërisht e shpirtërisht, për të ndjerë e kuptuar krijimtarinë, e cila për ta është e parakohshme, ndaj i japin atribute hyjnore dhe e quajnë fatale, sepse ata nuk munden të kuptojnë apo të shohin diçka të mrekullueshme jashtë mendjes së tyre. Madje ata janë aq të bashkuar e të mirëorganizuar sot, sa u duket fatalitet edhe dalja jashtë kontrollit e ndonjë letërsie të çfarëdo lloji apo përmase.

Mirëpo ekziston edhe një botë tjetër, e cila ndonjëherë ndodhet para syve të njerëzve, por larg mendjes së shumicës prej tyre. Shkrimtari e di shumë mirë që në fillim se i përket, dhe e pranon e pranohet prej kësaj bote. Por atij nuk i mjafton kjo: ndonjëherë njerëzit janë me fat. Shkrimtari lëviz me ndrojtje nëpër këtë botë të shkretë, duke përkëdhelur ata pak gurë që kanë mbetur e duke  patur kujdes nga fantazmat. Dhe nëse krijimtaria shkëlqen, më tej është pjesa e vështirë: tradhëtia. Duket sikur shkrimtari vendos shumë shpejt për të mbajtur anën e saj. Të nxjerrësh të fshehtat e universit të shkrimtarisë do të thotë të vrasësh veten prapa shpine me mijëra lapsa të mprehur kujdesshëm. Pasiguria, nëse do të shpërblehet ndonjëherë apo jo kjo tradhëti, detyron disa prej nesh të mendojnë vetëm për veten. Kjo, siç thonë shumë syresh, i ka bërë të ndjehen me të vërtetë të lumtur. Të fshehtat gjithmonë ngjajnë me përjetësinë; kur nuk zbulohen, ato emërtohen si të përjetshme. Vlerat qëndrojnë tek ajo se në këtë rast nuk u vihet një datë skadimi. Pra, ndonjëherë detyrohemi të tradhëtojmë veten vetëm për hir të duartrokitjeve, me një lloj shpërfilljeje për djersët e ftohta të shpatullave që therrin. Fundja, mbase duhen tradhëtuar e mashtruar vetëm të tjerët, duke e mbajtur tradhëtinë brenda lëkurës së lagësht, dhe më tej gjithçka shkon mirë.

"Thonj(ëza)për Kritikën"
(Përse jo një Kritikë tjetër?!)

   Këto radhë nuk kanë ndonjë qëllim të veçantë apo t'i drejtohen doemos dikujt. Ato përpiqen, tani për tani, më tepër të mbajnë mendimin vetjak me këmbë në tokë, ose të paktën pupthi, brenda kufijve normalë të një ambienti nga shumica e sistemeve zotëruese në botë. Në këtë shkrim, gjithashtu, mund të bjerë në sy përpjekja për të mos u zgjatur, sepse përndryshe do të bija në kurthin e stërzgjatjes së "një artikulli shkencor".

   Po le të flasim pak në mënyrë figurative, ashtu si bën vetë Letërsia, të cilën edhe vetë Kritika synon ta zbërthejë në mënyrë të tillë.

   Letërsia ekziston, tashmë prej kohësh, si pjesë e njeriut (të paktën duke filluar nga ai normal), pjesë e pashkëputshme dhe e qenësishme e jetës dhe inteligjencës së tij. Po ta krahasojmë Letërsinë me një qenie dhe me një qenie tjetër masën e madhe të lexuesve, në mes  tyre e vë veten dhe qëndron ajo pjesë e shoqërisë që e quan veten Kritika ose teoricienët, apo emra të tjerë që i vënë vetes, bashkë me qëllimin e pakuptueshëm për "të përcjellë të vërtetën te lexuesit" dhe për të qenë "përkthyes" të veprës letrare, studiues të Letërsisë, "shkencëtarë të vërtetë".

   Kjo qenie (Letërsia) u afrohet në fillim me ndrojtje njerëzve, me dyshimet dhe siguritë e veta. Të dyja palët e dinë shumë mirë se s'mund të ekzistojnë normalisht pa njëra-tjetrën, e dinë dhe kaq. Masa e shkencëtarëve (edhe vetë ata nuk e dinë mirë në është shkencë apo "krijimtari e mirëfilltë", këtë e bëjnë mbase për t'i hedhur vetes tisin e Letërsisë), qenia që kërkon patjetër një vend midis , kur ia arrin kësaj shndërrohet në tumor dhe përpiqet të futet në skutat më të errëta të letërsisë. E merr përsipër këtë pa ia ngarkuar askush, ashtu si bën Letërsia, të cilën njerëzimi e përzgjedh dhe e bën pjesë të vetën. Ndërmjetësimin nuk e kërkon asnjëra palë. Kjo përpjekje, tashmë e dhunshme, është pjesë e pandarë e mashtrimeve të mëdha që pas asaj që quhet “era jonë” (apo mos është më mirë aroma jonë?), që çdo lloj sistemi botëror, shtetëror ose fetar, përdor për mbajtjen në kontroll të mendimit njerëzor dhe nënshtrimin e mendimit të lirë. Dhe jo rastëtsisht kjo përpjekje është më e stërholluara dhe e përkujdesshmja ndër të tjerat e këtij lloji: Letërsia gjithonë ka qenë dhe mbetet kështjella e fundit për shpirtin njerëzor dhe më e mbrojtura nga të gjitha sistemet, mashtrimet e fuqitë ekonomike. Por kohët e fundit shoh një farë dobësie në sistemin mbrojtës të Letërsisë, gjë e pritshme nga sulmet e gjithanshme, madje edhe nga brenda kështjellës (nga e ashtuquajtura kritikë, e cila, pas dështimeve të njëpasnjëshme, merr përsipër rolin e Kalit të Trojës, duke harruar se këtu se pësimi bëhet mësim pas çdo sulmi).

   Letërsia, si çdo qenie tokësore, detyrohet ta kundërshtojë këtë futje të diçkaje të huaj në trup. Rend të fshihet, por e di që s'mundet dhe fillon të ndryshojë formë dhe përmasa, ngjyrë e përmbajtje, shkurt, zbulimi i brendësisë së saj bëhet i vështirë, tepër i vështirë, për të mos thënë i pamundur. Dhe duke u bërë e tillë për ata që duan ta kapin e t'i futen brenda, pastaj ta "shesin" ashtu si duan vetë, bëhet për këdo, pa përjashtuar edhe ata të cilëve donte t'u afrohej dhe që pa të cilët nuk ekziston, njerëzit, që pa të janë të humbur. Një mbyllje e tillë, e skajshme si një gur i fortë, të detyron të futesh brenda vetëm me një kokëfortësi prej shkencëtari. Thyhet guri dhe bëhet mijëra copa që nuk ngjiten dot më, kurrë. Një thyerje e tillë, e thatë, e fortë, do të na trembte duke na prishur qetësinë. Do të ngeleshim të shtangur sikur të ishim para vdekjes vetë. Duke mos ditur asgjë për vdekjen, përveç emrit, do të ngeleshim ashtu, të shtangur, të humbur. Na duhet diçka që të na shtyjë drejt saj duke na pëshpëritur në vesh të mos kemi frikë, por të ecim përpara duke shtrënguar dhëmbët, të vendosur e me vështrimin përpara, përndryshe vdekja do të vijë vetë drejt nesh. Të shohim...

   Ka ardhur koha që angazhimi dhe pjesëmarrja të mos shihet më nga një këndvështrim i lëkundur ekzistencialist. Jam dakord me njeriun absurd të Kamysë, por edhe me çekiçët e Niçes e me përpjekjet e personazheve të vonë të Kavka-s. Nuk ja me atë lloj veprimi që vjen si pasojë e mendësive tashmë të formuara brenda sistemeve, por për një angazhim të frymëzuar vetëm nga mendimi i lirë dhe revolta e vazhdueshme.   

   Nëse do  ta krahasojmë Kritikën me diçka mund të marrim rastin e Jezusit (jo  personit real) dhe gjithë atë çka vjen pas tij. Rasti i tij ishte kulmi i një prej mashtrimeve të mëdha, jo fillimi. Fillimi ishte në shkatërrimet e demokracisë së qytetërimeve antike dhe zhdukjes së qëllimshme të Letërsisë së atëhershme. Nuk diskutoj ekzistencën reale të Krishtit si profet, por atë çfarë nisi me manipulimin e vdekjes ose vrasjes së tij, Krishtërimin dhe mënyrat propaganduese të tij dhe asaj mendësie, e cila mbizotëron deri sot. Nuk di hollësira, por mendoj se shumë teori alternative kanë diçka të vërtetë, të mbuluar tashmë nga misteri i qëllimshëm. Ne na kanë mbetur vetëm legjendat dhe pak Letërsi.

   Askush s’mund të futet diku pa u tjetërsuar, pa qenë dhe pa jetuar si diçka tjetër. Përse Zoti kërkoi të shumohej, para nja 2000 vjetësh (sipas Krishtërimit), dhe nuk përpiqet përsëri? Shumimi dhe lënia e pasardhësve bëhet vetëm nga njerëzit dhe qeniet e tjera të vdekshme, qoftë edhe vetëm në mënyrë të pavetëdijshme.

   Jezusi, duke e ditur që i ati nuk ekzistonte, u përpoq t'i zinte vendin, dhe vendi i dikujt që nuk ekziston, e kanë vrarë ose ka vrarë veten mund të zihet shumë lehtë. Pajtoi 12 truproja që do të luanin pakashumë rolin e tij të mëparshëm dhe murin filtrues për te ai, në mënyrë që skema e funksionimit të gjeratëhershëm të plotësohej deri në detaje. Pasi e zuri këtë vend, mendoi të bëhej menjëherë i pavdekshëm, por "dështoi": “u vra” nga njerëzit, disa nga të cilët u përpoqën t'i çirrnin njëherë maskën dhe pastaj ta hiqnin qafe, por ishte shumë vonë : tashmë Ai ka hyrë në histori, madje duke mënjanuar në një farë mënyre edhe vetë Zotin. Njerëzit e vranë shumë shpejt dhe e bënë mit mbase edhe padashur, u manipuluan nga plani i tij vetëvrasës. Kjo është vetëvrasja më e gjetur dhe më e dobishme për veten në historinë e “erës sonë”.

   Këtu filloi të konsolidohet gardhi i gjembave që sulmonin kështjellën e njeriut. Kushdo mund të hamendësojë ç’ndodhi më pas, derisa mashtrimi ka marrë së fundi në dorë armët më të fuqishme: shtetet, mediat dhe ekonominë. Prandaj edhe lëkundja e mureve të kështjellës së fundit është mëe madhja e ndjerë ndonjëherë. Madje sot njerëzit po lindin jo vetëm me mendësi të parapërgatitur nga sistemet e sotme.

  Pikërisht këtë rol do që të luajë edhe Kritika. Kërkon të mbyllë rrugët e komunikimit mes Letërsisë dhe Lexuesit, ta çoroditë, izolojë këtë të fundit, dhe, pasi ta ketë futur në një udhëkryq kozmik, ta vërë veten në rolin e shpëtimtarit, që "do t'i marrë për dore të humburit dhe do t'u tregojë rrugën". Kritika e di që është pothuajse e pamundur, por megjithatë i ka bërë mirë planet, edhe atë të "dështimit". Asaj i duhet çjerrë maska para se të pajtojë vrasësit e vet dhe të zërë një vend tepër të rëndësishëm, kudoqoftë ky. Kjo mënyrë manipulimi, e vjetër sa Zoti i sotëm duhet hedhur poshtë një herë e mirë.

   "Zoti vdiq", thotë Niçe. Në fakt e vranë, por kjo, me sa duket, për njerëzimin, është e lejueshme dhe e pashmangshme. Mbase koha po tregon se ka dhe duhet të ketë diçka të palejueshme dhe të pavdekshme. Kjo do të jetë në mos gjithë letërsia dhe shkrimtarët, të paktën një pjesë e tyre mbijetuese.

   Më vjen ndërmend tapa e lehtë e shishes me kumtin brenda, e hedhur në det. Pasi e ka parë fundin e detit, ka lënë shishen aty dhe është ngjitur lart, në sipërfaqe. Edhe nëqoftëse ai që ka hedhur shishen kapet pas saj për herë të fundit e pa shpresë, ashtu si bën gjithmonë i mbyturi i këtij lloji, pasi të ketë vdekur do t'i hapen gishtat e dorës ngadalë dhe tapa do të çajë drejt sipërfaqes, tamam atje ku e ka vendin një tapë. Ajo, si e vetmja pjesë përbërëse  e strukturës së kumtit dhe më e vogla, e cila mund t'i shpëtojë përmbytjes së madhe, do të jetë patjetër e kërkuar dhe e gjendshme nga sytë e lundërtarëve të guximshëm që çajnë oqeanin e panjohur. Dhe ajo e di këtë më mirë se çdo gjë tjetër, ndërsa në një varkë të vogël, ku askush nuk rremon, duken siluetat e ngrira të më të mëdhejve, që shikojnë në heshtje horizontin e mjegullt.

   Krijuesi u hedh diçka në prehër njerëzve dhe shikon sipas mënyrës së vet reagimet e tyre. Ata mendojnë dhe veprojnë pambarimisht ndryshe. Ka nga ata që e marrin aq seriozisht dhe me naivitet sa s'mund të mos e bëjnë të qeshë me të madhe. Këtë e bën duke patur parasysh se te njerëzit hyjnë edhe kritikët, të cilët mund të jenë edhe  personazhe, të urryer e të ironizuar. Në fakt, për ta kjo mjafton. Mënyra më e mirë, ose kur e qeshura e madhe shndërrohet në një buzëqeshje të ëmbël, është të merret gjithçka ashtu si marrin fëmijët një lodër të bukur, por moderne e të panjohur.

   Njerëzit, bashkë me ta dhe kritikët, gërmojnë dhe futin hundët ngado. Në një farë mënyre kjo është gjë e mirë, por i gjithë problemi qëndron se duhet të gërmojnë edhe pak mbrapa, atje ku kanë kaluar me shpejtësi, për t'i parë gjërat më qartë, pastaj të vazhdojnë aty ku e kanë lënë, për të mos ndalur më kurrë.

   Në krye të atyre që gërmojnë nuk kanë qenë asnjëherë ata që duhet, por ata që, pasi kanë gërmuar disa centimetra thellë, mërziten, thonë mjaft dhe i mbushin mendjen vetes e të tjerëve se arritën fundin. Dhe, për të mos i lënë gropat hapur, sepse përtojnë t'i mbyllin përsëri, i mbushin ato me ndonjë prej ndjekësve të tyre. Pasi e ngjeshin pak dheun me këmbë largohen duke u buzëqeshur njerëzve dhe qeshur me vete.

   Të gjithë ne jemi ngapak varrmihes, por duhet të mundohemi të mos bëhemi varrmihës të tillë. 

   Mendoj se një nga shembujt më domethënës të këtij abuzimi është ai i Franz Kavka-s. E shpjegojnë ose i afrohen Kavka-s nga këndvështrimi i  letrës drejtuar të atit, nga këndvështrimi i Zotit, Marksit, Frojdit, etj, pa patur mirë parasysh ndërgjegjësimin e këtij shkrimtari për  çfarë ka shkruar. Personazhet e tij, janë të ngjashëm me të, janë si kërrminj të vendosur nga kush e di se kush mbi shinat e trenit, të nisur drejt një stacioni të dëshiruar dhe ëndërruar, por që e dinë se nuk ekziston. Ata s'mund të arrinin dot edhe sikur të ekzistonte; jeta  e tyre është shumë e shkurtër, ose do të shtypeshin rrugës nga trenat e rëndë. Megjithatë, për  kërrminjtë ekziston një qëllim, me të cilin i japin kuptim jetës së tyre të shkurtër.

   Shpresa e adoptimit nga një kështjellë, një mesazh perandorak që nuk mbërrin kurrë, një proces misterioz, i cili sjell një fund, por jo të vetin, korridore të gjata pa fund ku dergjen kufoma të ftohta, ankthe kllapish të zgjatura, një mbyllje sysh... një ikje... për të mos parë një çast realitetin, por imazhet e veta, sido qofshin ato.

   Kafka u mundua të gjente shpëtim te letërsia, stacioni i vet, dhe ka shkruar jo më shumë për të tjerët, duke u servirur një lloj letërsie, sesa për vete (të paktën në atë kohë).

   Me shfaqjen e idesë së djegies së veprës, ai na ka futur ankthin e mospatjes së një vepre, si shumë të tilla të humbura gjatë historisë së racës njerëzore, e cila bën autopsinë e vetes me bisturinë - Kavka, duke i bërë gjërat jashtëzakonisht të tejdukshme, duke nxjerrë në pah të vërteta që gjithmonë janë të bashkëngjitura me fytyrën njerëzore, e cila kërkon që ta ruajë mjetin e shpëtimit, Letërsinë, si diçka që do t'i vijë koha të përdoret vetëm në rast mbytjeje, duke e lënë në një qoshe, të pluhurosur me bojë të vjetër.

   Duhet të rritemi në të gjitha drejtimet, që të dimë të ecim gjithmonë mirë, qoftë edhe përballë një apokalipsi, fund që mbase ka shtyrë shumë shkrimtarë  të parapëlqejnë vetëshkatërrimin  e veprës së tyre sesa diçka tjetër, qoftë kjo edhe  më e madhe se ta dhe njerëzimi.

   Ndonjëherë flakim diçka nga vetja për ta kërkuar më vonë, sikur nuk e kemi patur ose e kemi humbur. Kjo s'duhet të ndodhë, por nuk duhet të ndodhë as dhënia pas saj, duke u bërë skllav në mënyrat më të tërthorta e të thjeshta. Gjithçka po bëhet shumë e vogël (mendësia, bota, njerëzit, shpirti, etj), si një rreth që ngushtohet. Perimetri i tij, aty ku ne rendim, po bëhet qendër, duke na bërë të rrotullohemi rreth vetes. Po e humbim kohën kot duke bërë gjëra "të rëndësishme" e duke fjetur gjumë, por edhe kur nuk flemë, nuk e bëjmë për të fituar kohë (çlodhur), por për t'u shqetësuar për gjëra të kota që na vjedhin kohën dhe shpirtin. Ne, në një mënyrë apo tjetrën, do të mësohemi me fundin, qoftë edhe në çastin e fundit, por kemi mjetin që fundin ta afrojmë, madje ta kapërcejmë dhe të fitojmë pavarësinë e përjetësinë.

   Nevoja për gjithçka dhe shkëputja nga çdo gjë, kërcimet pupthi që na lejojnë të shohim për një çast prapa mureve, kontakti me tokën, nuk duhet të na lodhin, megjithëse duken (janë) të kota. Përtej mureve s'ka asgjë dhe toka është e shkretë. Ne vazhdojmë kërcimet pupthi dhe hedhim gjëra përtej. Një ditë shkojmë t'i kërkojmë, i gjejmë, i marrim me vete dhe bëjmë gjumin më të qetë të jetës sonë, me të cilën edhe vetë ne tallemi, si zotërues (të mjetit të përjetshëm) që jemi.

   Gjithnjë e më shumë po pakësohet numri i lexuesve dhe Kritika bashkë me televizorin, internetin, median etj. po i japin goditjet më të mëdha Letërsisë. Këtë e shoh edhe në shterpësinë e përmbajtjes në prozë, një letërsi e vogëlsirave, gjithmonë jo e keqe dhe e domosdoshme, një letërsi pa angazhim (jo në kuptimin revolucionar, por për një Letërsi që të shpëtojë mendimin nga vorbullat e veta çoroditëse e vdekjeprurëse dhe nga militantizmi intelektual që e ka pushtuar kohët e fundit. Sa për Kritikën, në përgjithësi, edhe sikur ajo të mos jetë pjesëmarrëse e vetëdijshme e mashtrimeve të mëdha, ka ardhur koha që ajo të zgjedhë: ose të luajë rolin e një muri filtrues, tullat e të cilit të jenë kritikët, ose, sikurse në fakt ka bërë, të vazhdojë t'i tejkalojë përmasat e veta, duke u bërë i pakalueshëm apo duke u shembur fare. Madje ky mur ka arritur t'u bashkangjisë shkrimtarëve, sidomos atyre të vdekur (sikur të ngjallen një ditë do të bëhet kasaphanë), të gjitha komplekset e veta.

   Pra, asaj i duhet ose të përshtatet ose të hiqet qafe një herë e mirë. Gjithmonë do të gjendet kohë për të ndërtuar një mur të ri, madje që nga themelet. Ose, le të mbetet lexuesi kritiku i parë dhe i fundit.

Dhelpra dhe rrushtë

…por askush nuk e di se nëse është e vërteta ashtu si kemi dëgjuar të gjithë. Përderisa s’i arriti dot dhelpra, që njihet nga të gjithë si më e zgjuara e dinakja, askush nuk i ka arritur dot dhe rrushtë janë kalbur, duke mos vlejtur për gjë. Ose dikush ka vënë re dhelprën duke u përpjekur të kapte rrushtë e “pabërë” (kalbur) dhe veten e ka krahasuar me rrushin, duke mos ditur as vetë ku donte të dilte me këtë histori. Ose dhelpra e ka kuptuar që rrushtë ka qenë i bërë mirë, dhe, që të tjerët të mos përpiqeshin ta vilnin, përhapi fjalë se ishte i “pabërë” (kalbur), kështu i mbeteshin asaj për t’i ngrënë, ndërsa nëpër gojët e të tjerëve do të përtypeshin vetëm talljet për të. Ose vetë rrushi i “pabërë” (kalbur) tha ashtu si kemi dëgjuar të gjithë kur e pa veten që u kap nga dhelpra, dhe ajo hoqi dorë kur pa që ishte i “pabërë” (kalbur), duke thënë të vërtetën me zë të lartë. Ose dhelpër ka qenë vetë rrushi (pas një krize identiteti), i cili kërkonte të arrinte plepin dhe të luante me të rolin e kungullit me gardhin. Ose dhelprës nuk i ka shkuar kurrë mendja për rrush, për shkak të veljes nga vera ose nga oferta e madhe prej frutave të tjera në treg ato kohë, dhe ai shpifi për veten se ishte i “pabërë” (kalbur) ende. Ose dhelpra tha vërtet ashtu kur kuptoi se vendin e saj, tashmë edhe për nga zgjuarsia, po e zinte dalngadalë ujku. Ose, kur pa se rrushi ishte i “pabërë” (kalbur), për të mos e ofenduar rrushin aq sa ai të vriste veten nga dëshpërimi që nuk po “bëhej” (kalbej) dot, u shtir sikur nuk mundej ta arrinte. Ose nuk tha asgjë kur pa që nuk e arrinte dot dhe vazhdoi rrugën duke menduar sesi të shtynte kohën kur të bëhej e famshme. Ose roja i rrushit vdiq papritur atë ditë dhe, dhelpra, për respekt të tij dhe punëve që bënin bashkë natën, nuk hëngri menjëherë, për t’u kthyer të nesërmen, por, kur gjeti atje rojen e ri, shpifi për rrushin se ishte i “pabërë” (kalbur). Ose, rojes së ri dhelpra kishte arritur t’i vidhte rrushtë përgjysmë dhe ai gënjeu ashtu siç kemi dëgjuar të gjithë (për dhelprën që nuk i kishte arritur dot rrushtë, dhe se rrushtë ishte vërtet i “pabërë” (kalbur), siç kishte thënë dhelpra), që të mos vinin dhelprat e tjera. Ose dhelpra kishte korruptuar rojen e vjetër (kalbur) dhe që të dy kanë shpikur historinë që të gjithë kemi dëgjuar, në mënyrë që roja i ri (pabërë) të mos kishte kurrë frikë se dhelpra mund t’i kapte rrushtë. Ose frika që ruan vreshtat është bashkëpunëtorja më e vjetër e dhelprës dhe të dyja përhapën ato që kemi dëgjuar të gjithë, duke thënë për dhelprën se kishte ikur me bisht ndër shalë, që viktimat e vërteta të dhelprës të afroheshin pë të ngrënë rrush, qoftë edhe të “pabërë” (kalbur), pa frikën se dhelpra mund të ishte fshehur mbrapa rrushit. Ose rrushi iu lut dhelprës të bënin dashuri para se ta hante, dhe, kur dhelpra nuk pranoi duke thënë se nuk ishte tipi i saj dhe se nuk përputheshin seksualisht, madje as nuk i hahej fare rrush, ai përhapi fjalët që të gjithë kemi dëgjuar, tipike për rrush të “pabërë” (kalbur). Ose, korbi me djathin në sqep kishte qëndruar mbi degën e rrushit, i cili keqkuptoi bisedën mes tij dhe dhelprës, pasi korbi kërkoi të hakmerrej me dhelprën për djathin, tashmë përtokë para këmbëve të dhelprës, duke i thënë ta shoqëronte me rrush të ëmbël, por dhelpra nuk pranoi dhe ofendoi rrushin me fjalët që të gjithë kemi dëgjuar që të mos e çonte korbin drejt vetëvrasjes nga dëshpërimi për budallallëkun e tij. Ose tufa e dhelprave përhapi këtë thashethemnajë, me të cilën të humbin mendjen rojet gjatë netëve të gjata, në mënyrë që ato të hanë rrushin të qeta. Ose…

Kaos pasxhunglor

 - Zoti na ruajtë!

Një tip në USA që thoshte se e kishin mbërthyer në qoshe, vrau si mace 32 vetë dhe u bë lajm disaditor i gjithë mediave ndërkombëtare. Në fakt, mendja e vet ishte një sferë. Ky tipi i 33-të kishte nevojë për dishepuj, mbase edhe në mënyrë të pavetëdijshme, plus ishe aq i rrjedhur sa të bënte atë që bëri, falë modës së fundit të jetëmarrjes në USA. Iku. Të gjithë njohim ca historira me luftë e masakra, të cilat janë bërë edhe filma të suksesshëm, por fatkeqësisht nga ata që nuk njohin mirë historinë dhe i ngatërrojnë gjërat më keq akoma. Kanë ndodhur aq shumë masakra njerëzore, sa nuk numërohen, por koha i ka vlerësuar si pasoja, si përfundime logjike të veprimeve njerëzore. Njeherë e një kohë, njerëzit vriteshin me shpata, çomange, thika, grushta, dhe shiheshin në sy me njëri tjetrin duke vdekur. Ia merrnin jetën tjetrit dhe e shtrëngonin më fort të vetën. Pse sot nuk po bëjnë bujë ngjarje të tilla të palogjikshme? Nuk qëndrojnë mirë as brenda atij që quhet ligji i xhunglës, të cilin ka kohë që e ka zëvendësuar ligji i njeriut. Vetëm ligj i natyrshëm nuk është, prandaj instiktivisht po zhdukim xhunglat, nuk na pëlqejnë, se atje nuk e kemi të gjatë…ehhh: vjen ndonjë guximtar njëherë në ca qindra vjet…

 - Zoti na ruajtë!

Si të na ruajë? Një i huaj që mendonte se fliste mirë gjuhën time m’u drejtua shumë seriozisht: - Zhoti na rruajtë! Po ti i rruajtur je! - i thashë! Pastaj kapi fjalorin dhe filloi të kërkonte te gërma J. Propaganda e gjithë këtyre kohëvë moderne e ka bërë mirë punën. Punën e kujt!? Vijnë ca njerëz një herë në ca qindra vjet e na thonë gjëra të çmuara, ndonjëherë edhe të ndjekim Zotin, duke përmbledhur këtu pa shumë shpjegime çdo gjë të logjikshme si natyrë. Ne i kryqëzojmë, i therim ose i cmendim.

 - Perëndia nuk është mace të të çjerrë!

 - Boll se na çave trapin! - iu ktheva një menopauze llafazane që kisha prapa krahëve dhe të gjithë njerëzit e autobuzit më kryqëzuan me vështrime. Ia mbatha nga era e qelbur e atyre truleshtorëve dhe u ula në një kafe të qetë. Fillova të mendoja sesa të gjatë do ta kishte jetën ndonjë nga ata njerëzit që vijnë njëherë në disa qindra vjet në krahasim me këta trusferikët e kapur në kurth në ndonjë qoshe shkolle, në kohëra të ndryshme, në vende të ndryshme, në luftëra e paqe të ndryshme. Kur nxjerr përfundimet e mia tmerrohem. Çfarë kohe, çfarë vendi! Njerëzit antixhungël janë në kulmin e tyre, po fitojnë. Po kundër kujt? Vijnë analistë, nga ata që fusin një gjë nga prapanica e nxjerrin qindra nga goja. Po të ishin në xhungël do të futeshin me qindra nga goja e ndonjë mishngrënësi e do të dilnin si një gjë e vetme nga prapanica e tij. Ca flasin për psikologji, ca për ligje, ca për fe, ca për seksin. Uaaaa! Njëri po harxhon miliarda dollarë për t’ia mbledhur rinisë, se janë lëshuar pa duar ata! Unë vetë e kam provuar dhe them me bindje se nuk ka gjë më të mirë se seksi, madje nuk ka për të pasur ndonjëherë, prandaj na u dhanë veglat. Është njësoj si të futësh gishtin në ndonjërën prej kokave të atyre 32 vetëve në USA për t’i ndalur gjakun, se mbase shërohet. Po shkulen xhunglat e po mbillen truleshtorë, trusferikë. Turma frikacake e autobuzit ishte e gëzuar që kishte disa rivalë më pak në frymëmarrje, meqënëse po ndotet edhe ambienti shumë. Se për pak harrova: Ligji i xhunglës thotë: Qimet që marrin kot duhen prerë! Xhungla është shumë larg, nuk mjaftojnë mijëra vjet vrapim për ta kapur. Më mirë të na kapë xhungla.